Κοινωνική Πραξεολογία

Ανθρωπολογία, Κοινωνιολογία, Φιλοσοφία, Πολιτική

Πολιτική Ισότητα και Οικονομική Ανισότητα στην Κλασική Αθήνα

Δημοσιεύθηκε από Γιώργος Καψωμένος στο Φεβρουαρίου 23, 2008

Η ιδέα της ισότητας, όπως είχε μορφοποιηθεί στη κοσμολογία των Ιώνων φιλοσόφων σε σχέση με την έννοια της τάξης και του κόσμου, καθώς και στα μαθηματικά ως μια ιδιαίτερη σχέση ισοδυναμίας, συνεπάγεται μια αναφορικότητα, μια σχέση των ίσων μερών ως προς κάτι, αλλά και την ένταξή τους εντός του αυτού συνόλου βάσει μιας κοινής ιδιότητας. Όπως στο συμμετρικό σύμπαν του Αναξίμανδρου οι πλανήτες κατέχουν ισοδύναμη θέση ως προς την ίση απόστασή τους από το κέντρο που είναι η γη και βάσει της κοινής τους ιδιότητας ως πλανητών, έτσι και στο σύμπαν της κλασικής αθηναϊκής δημοκρατίας οι πολίτες που μετέχουν στο πολιτειακό αυτό σύνολο είναι ίσοι μεταξύ τους βάσει της κοινής τους αυτής ιδιότητας και ως προς το αναφορικό αντικείμενο που εγκαθιδρύει την σχέση ισοδυναμίας τους που είναι οι νόμοι, οι θεσμοί της πόλης και τα δικαστικά και πολιτικά όργανά της.

Θα ήταν ωστόσο λανθασμένη μια προσέγγιση του κοινωνικού και πολιτειακού μορφώματος της κλασικής Αθήνας με εφαλτήριο τις σταθερές εννοιακές κατηγοριοποιήσεις της φιλοσοφίας, των μαθηματικών ή της γεωμετρίας. Για να καταστεί δυνατή η προσέγγιση και η ερμηνεία της λειτουργίας της αρχαίας πόλης θα πρέπει να ειδωθεί στο πλαίσιο που ορίζουν τα ιστορικά συμφραζόμενα και οι εξελίξεις που λαμβάνουν χώρα στο παρόν της αθηναϊκής δημοκρατίας.

Η Αθήνα είναι μια ιδιαίτερα σύνθετη και εσωτερικά διαφοροποιημένη κοινωνία ∙ η δομή της παρέχει εξαρχής μια σειρά διαμεσολαβήσεων στα κρίσιμα ζητήματα της ισονομίας, και της πολιτικής ισότητας. Το αθηναϊκό κοινωνικό σύστημα αποτελείται από τρία μεγάλα και σαφώς διακριτά μεταξύ τους σώματα: τους πολίτες, τους μετοίκους (και τους απελεύθερους) και τους δούλους. Η ποσοτική αναλογία των τάξεων αυτών είναι ιδιαίτερα διαφωτιστική για τον τρόπο οργάνωσης της αθηναϊκής κοινωνίας. Σύμφωνα με τις απογραφές, το σώμα των πολιτών αριθμούσε 21-40.000 μέλη, των μετοίκων 10.000, ενώ εκείνο των δούλων 60-100.000 μέλη στη χρονική περίοδο της κλασικής αθηναϊκής δημοκρατίας.

Κυρίαρχο σώμα μεταξύ αυτών ήταν οι πολίτες. Αποτελώντας μόλις το ¼ περίπου του πληθυσμού της Αττικής, είναι οι μόνοι που κατέχουν το δικαίωμα συμμετοχής στις διαδικασίες λήψης πολιτικών αποφάσεων που έχουν συνέπειες για το σύνολο της πόλης και οι μόνοι που κατέχουν τα δημοκρατικά προνόμια της ισονομίας και της ισηγορίας, καθώς και της εγγείου ιδιοκτησίας. Την ιδιότητα του πολίτη δικαιούνταν μόνο όσοι κατάγονταν από γονείς Αθηναίους ελεύθερους πολίτες που είχαν συνδεθεί με νόμιμο γάμο. Οι γυναίκες, αν και έφεραν τον τίτλο του πολίτη, αποκλείονταν από την πολιτική ζωή και η συμμετοχή τους περιοριζόταν στις θρησκευτικές εορτές.

Οι μέτοικοι ήταν ξένοι που είχαν εγκατασταθεί και εργάζονταν στην Αθήνα. Η ιδιότητα του μετοίκου αποδιδόταν τύποις μόνο μετά από ένα ορισμένο χρονικό διάστημα παραμονής και με τον όρο της ισόβιας εγκατάστασης. Πρακτικά ωστόσο παραχωρούνταν ύστερα από ένα διάστημα εφόσον ο υποψήφιος μέτοικος ανταποκρινόταν στις υποχρεώσεις που όριζε ο νόμος: έπρεπε να καταβάλει φόρο παραμονής, έκτακτο πολεμικό φόρο, να αναλαμβάνει λειτουργίες αλλά και να συμμετέχει στις πολεμικές εκστρατείες της Αθήνας. Κάθε μέτοικος εγγραφόταν στον κατάλογο του δήμου όπου διέμενε και είχε έναν «προστάτη», έναν πολίτη που τον εκπροσωπούσε στο δικαστήριο, αλλά και δρούσε ως εγγυητής σε συμφωνίες που σύναπτε ο μέτοικος. Συνεπώς, αν και μπορούσαν να διατηρούν στενούς δεσμούς με Αθηναίους πολίτες, η συμμετοχή των μετοίκων στη πολιτική ζωή και η δυνατότητα επηρεασμού της παρέμενε μηδαμινή.

Οι δούλοι καταλάμβαναν την χαμηλότερη βαθμίδα στην κοινωνική οργάνωση. Αν και με τις μεταρρυθμίσεις του Σόλωνος είχαν απελευθερωθεί οι υποδουλωμένοι Αθηναίοι, ο πληθυσμός των δούλων αυξήθηκε τον 5ο αιώνα λόγω των οικονομικών εξελίξεων. Οι δούλοι είτε αξιοποιούνταν από τον ίδιο τον ιδιοκτήτη τους, ο οποίος οικειοποιούταν το προϊόν της εργασίας τους, είτε νοικιάζονταν σε τρίτους προς ένα αντίτιμο που ισοδυναμούσε μ’ ένα σταθερό εισόδημα. Ο προβληματισμός που αναπτύχθηκε σχετικά με τη νομιμότητα του θεσμού της δουλείας οδήγησε σε επιμέρους φραγμούς, όπως η απαγόρευση υποδούλωσης ελευθέρων πολιτών στις στρατιωτικές εκστρατείες, καθώς και σε ιδιωτικές πράξεις απελευθέρωσης δούλων. Το γεγονός ότι οι δούλοι ήταν στη πλειοψηφία τους ξενικής καταγωγής φαίνεται πως παρείχε μερική νομιμοποίηση στο θεσμό, καθώς η συναίσθηση κάποιας κοινής ταυτότητας σε συνδυασμό με την εγκαθίδρυση της αθηναϊκής ηγεμονίας φαίνεται πως έθιγε την ευαισθησία των πολιτών της ως προς την υποδούλωση Ελλήνων.

Η κοινωνική ισορροπία σε μια διαφοροποιημένη κοινωνία δεν είναι δεδομένη, αλλά προκύπτει ως προϊόν συνεχούς διαπραγμάτευσης και εντοπίζεται στις κοινωνικές, ιστορικές διεργασίες και στις λεπτές ισορροπίες που αυτές διαμορφώνουν. Η οικονομική και επαγγελματική διαφοροποίηση εγκαθιδρύουν ένα πολύπλοκο πλέγμα σχέσεων και ορίζουν ομάδες κοινών συμφερόντων και τρόπων ζωής που διατρέχουν τα κοινωνικά σώματα της αθηναϊκής οργάνωσης. Η δημοκρατία στην Αθήνα, προϊόν η ίδια ιστορικών διεργασιών, συγκροτήθηκε και βάσει συνειδητών επιλογών διαχείρισης των κοινωνικών ομάδων και της οικονομικής δομής, μέσω μηχανισμών (θεσμικών εν πρώτοις) επιμερισμού και ενοποίησης, με αναγκαία αφετηρία κάθε φορά τη «κληροδοτημένη» κοινωνικό-οικονομική δομή.

Μια πρώτη τέτοια προσπάθεια απαντάται στις μεταρρυθμίσεις του Σόλωνος στις αρχές του 6ου αιώνα. Προκειμένου να θέσει τέρμα στην αποσταθεροποίηση που προκαλούσε η σύγκρουση της παλιάς αριστοκρατίας με τους μικρογαιοκτήμονες και τους φτωχούς αγρότες που βρίσκονταν σε σχέση εξάρτησης και πελατείας προς τους πρώτους, ο Σόλων έλαβε μια σειρά μέτρων ώστε να αποκαταστήσει την ενότητα της πόλης. Κατήργησε τα χρέη των αγροτών που οδηγούσαν σταδιακά πολλούς στην υποδούλωση καθώς και τα όρια της δούλης γης, απελευθέρωσε τους Αθηναίους που εργάζονταν ως υποτελείς των αριστοκρατών, επανέφερε στη πόλη πολλούς πολίτες που είχαν αυτοεξοριστεί για να αποφύγουν την υποδούλωση, αλλά δεν προχώρησε σε αναδιανομή της γης. Επίσης, συνέταξε έναν κώδικα νόμων που θα ίσχυαν για όλους και θέσπισε ένα σύστημα κατάταξης των Αθηναίων βάσει εισοδήματος σε τέσσερις τάξεις: πεντακοσιομέδιμνους, ιππείς, ζευγίτες και θήτες. Στους τελευταίους δεν επιτρεπόταν η εκλογή σε αξιώματα και η συμμετοχή τους περιοριζόταν στην Εκκλησία του Δήμου και στο λαϊκό Δικαστήριο της Ηλιαίας. Τέλος εισήγαγε τον θεσμό της Βουλής των τετρακοσίων, μεταφέροντας πιθανότατα σ’ αυτό κάποιες από τις αρμοδιότητες του Αρείου Πάγου.

Ως συνέπεια των μέτρων αυτών ενισχύθηκαν μερικώς οι φτωχοί αγρότες που κατείχαν πλέον το αγροτεμάχιο που καλλιεργούσαν, αν και δεν καταργήθηκαν εξολοκλήρου οι πελατειακές σχέσεις, το καθεστώς των μικρογαιοκτημόνων παρέμεινε σχετικά ανέπαφο, κυρίως όμως αυξήθηκε ο αστικός πληθυσμός, επιφέροντας επίταση της επαγγελματικής διαφοροποίησης και αλλαγές στην παραγωγική διαδικασία και τις παραγωγικές σχέσεις.

Το σύστημα κατάταξης προϋπήρχε του Σόλωνος, ωστόσο η καινοτομία που εισήγαγε ήταν πως πλέον το κριτήριο κατάταξης, αν και τιμοκρατικό, αφορούσε χρηματική περιουσία, γεγονός που επέτρεπε στους μη έχοντες έγγεια ιδιοκτησία να καταλάβουν υψηλά αξιώματα και να περιληφθούν στις ανώτερες τάξεις. Αυτό εξασφάλιζε ενισχυμένη εκπροσώπηση των συμφερόντων των (νεο)αστών στα πολιτικά όργανα και προσέδιδε νέα δυναμική στο κοινωνικοπολιτικό σύστημα, αποδυναμώνοντας τα προνόμια που σχετίζονταν με την καταγωγή και την ιδιοκτησία γης. Αυτή η εσωτερική αναδιοργάνωση, όμως, συνέχισε να προδίδει μια μεροληψία υπέρ των πλουσίων. Η τάξη των θητών, που ήταν και η πολυπληθέστερη, παρέμεινε αποκλεισμένη από τα αξιώματα της πόλης, ενώ ακόμη κι οι ζευγίτες, η τάξη των οπλιτών, πρακτικά δεν εκπροσωπήθηκε σε ανώτερα αξιώματα μέχρι τα μέσα του 5ου αιώνα. Σημαντικό επίσης απότοκο της μεταρρύθμισης ήταν η δημιουργία ενός κενού στο εργατικό δυναμικό σε συνδυασμό την αρνητική φόρτιση της εξαρτημένης εργασίας για τον ελεύθερο πολίτη, που οδήγησε στην ανάπτυξη του δουλεμπορίου.

Η δεύτερη και σπουδαιότερη μεταρρύθμιση με την οποία εγκαθιδρύθηκε πρακτικά η δημοκρατία στην Αθήνα έγινε από τον Κλεισθένη το 508 πΧ σε μια σύμπραξη με την Εκκλησία του Δήμου κατά του Ισαγόρα που υποστηριζόταν από την Σπάρτη. Ο Κλεισθένης αναδιοργάνωσε ριζικά το πολιτειακό σώμα σε 10 φυλές βάσει γεωγραφικής θέσης, στις οποίες εντάσσονταν οι 140 δήμοι της Αττικής, καθένας εκ των οποίων μπορούσε να παρέχει από 1 έως και 22 βουλευτές, σε σύνολο 50 βουλευτών για κάθε φυλή, στο νέο διοικητικό όργανο, τη Βουλή των Πεντακοσίων. Επίσης, κάθε φυλή προήδρευε της Βουλής περιοδικά μέσω των αντιπροσώπων της. Με τον τρόπο αυτό φρόντισε να εμπλέξει ακόμη και τον πιο απόμακρο δήμο στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων. Ο δήμος κατέστη μια σαφώς προσδιορισμένη οντότητα δημοτών που λειτουργούσε ως, κοινωνική, αγροτική, νομική, οικονομική, στρατιωτική, θρησκευτική και πολιτική μονάδα του κοινωνικού συστήματος.

Η πολιτική αυτή ορίζει μια στρατηγική επιμερισμού, αποκέντρωσης, δημοκρατικής διεύρυνσης και ταυτόχρονα ενοποίησης. Οργανώνοντας εστιακά την πολιτική, κοινωνική και πολιτισμική ζωή ο Κλεισθένης προσπάθησε να καλλιεργήσει ένα πνεύμα κοινοτισμού θεμελιωμένο σε τοπικώς προσδιορισμένα οικονομικά και πολιτικά συμφέροντα, τα οποία διαμεσολαβημένα σε δύο επίπεδα, της φυλής και της Βουλής, εξισορροπούνταν με εκείνα των άλλων δήμων και φυλών. Με τον τρόπο αυτό αποδυναμώνονταν οι παλιές φρατρίες, ενώ αποτρεπόταν και η ανάπτυξη ισχυρών ομάδων κοινών συμφερόντων στον οριζόντιο άξονα της οικονομικής δομής μεταξύ πλουσίων ή φτωχών, που θα μπορούσαν να μετακινήσουν το κέντρο βάρους της πολιτειακής οργάνωσης, που εξασφάλιζε η νομική, δικαστική και πολιτική ισότητα, προς το μέρος τους. Με τον ίδιο τρόπο κατέστη δυνατή η ισόρροπη εκπροσώπηση του αστικού και του αγροτικού πληθυσμού στην Εκκλησία του Δήμου και τη Βουλή. Επίσης αυτή η εξορθολογισμένη πολιτειακή οργάνωση διευκόλυνε την εποπτεία του συστήματος των δήμων και συνεπώς την διοίκησή τους για την διάγνωση και αντιμετώπιση των όποιων προβλημάτων. Ενδεχομένως να κατέστη αναγκαία και για την σχετικά ομοιόμορφη κατανομή του εργατικού δυναμικού στην επικράτεια του κάθε δήμου, συμπεριλαμβανομένων των μετοίκων και των δούλων. Παρά τις καινοτόμες παρεμβάσεις του στην κοινωνική οργάνωση, ο Κλεισθένης φαίνεται πως αξιοποίησε ιδιαίτερα τις θρησκευτικές εορτές και το εμπεδωμένο θρησκευτικό συναίσθημα ως μέσο καλλιέργειας μιας συλλογικής συνείδησης για την ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής.

Η ηγεμονία της Αθήνας στην Μεσόγειο τον 5ο αιώνα, η είσπραξη φόρων από τις συμμαχικές πόλεις και τα εμπορικά λιμάνια, η ανάπτυξη του εμπορίου και των ανταλλαγών, η εισροή αγαθών, η βιοτεχνική ανάπτυξη και «βιομηχανική» εκμετάλλευση των ορυχείων του Λαυρίου, οδήγησαν σε πρωτοφανή οικονομική ακμή που τροφοδότησε και την πολιτισμική παραγωγή της πόλης, γεγονότα που συνέβαλαν στην αύξηση του κύρους της Αθήνας και του Αθηναίου πολίτη και συνέτειναν στην ισχυροποίηση της πολιτικής συναίνεσης. Η συμβολή των ξένων εμπόρων και των μετοίκων στην οικονομική ζωή της πόλης αναγνωριζόταν τόσο από τους άρχοντες όσο και από την Εκκλησία του Δήμου και γίνονταν συστηματικές προσπάθειες προσέλκυσής τους. Οι έμποροι στην Αθήνα ήταν συνήθως ξένοι ή μέτοικοι, σπανιότερα Αθηναίοι και ενώ γενικά ήταν προσοδοφόρο επάγγελμα, υπήρχαν και αρκετοί φτωχοί και μικρέμποροι Αθηναίοι και μέτοικοι που δραστηριοποιούνταν στον Πειραιά. Οι φτωχοί έμποροι συχνά δανείζονταν για να μεταφέρουν το εμπόρευμά τους ως φορτίο στα πλοία πλούσιων «ναυκλήρων», οι οποίοι ήταν συχνά παλιοί έμποροι ή πλούσιοι Αθηναίοι και μέτοικοι. Αυτοί που λειτουργούσαν ως δανειστές τόσο σε φτωχούς εμπόρους ή τεχνίτες ήταν κυρίως Αθηναίοι εισοδηματίες. Επρόκειτο για πλούσιους γαιοκτήμονες οι οποίοι, ωστόσο δεν εργάζονταν στα χωράφια τους, αλλά εισέπρατταν ένα σταθερό εισόδημα από την εκμετάλλευσή τους, την οποία και ανέθεταν σε δούλους. Συχνότερη ωστόσο ήταν η περίπτωση οι δούλοι να εργάζονται μαζί με τους ιδιοκτήτες τους για την ενίσχυση της αγροτικής παραγωγής. Σε πιο εύπορους οίκους γινόταν μεγαλύτερος καταμερισμός της εργασίας μεταξύ των δούλων. Κάποιοι από αυτούς μπορεί να λάμβαναν ρόλους οικονόμου ή επιστάτη ως αντάλλαγμα για την αφοσίωσή τους στον ιδιοκτήτη τους. Η εργατική εξειδίκευση των δούλων αξιολογούταν πολύ θετικά και αρκετοί δούλοι εργάζονταν ως τεχνίτες σε «εργαστήρια» και βιοτεχνίες μαζί με μετοίκους, που συνηθέστερα καταλάμβαναν τέτοιες εργασίες, κι ενδεχομένως μαζί και με τους ιδιοκτήτες τους. Αν ο ιδιοκτήτης ενός εργαστηρίου ήταν πλούσιος, συνέβαινε να αφήνει την ευθύνη της εκμετάλλευσής του σε κάποιον εξειδικευμένο δούλο, ο οποίος εφόσον κατέβαλε ένα αντίτιμο μπορούσε να κρατήσει τα υπόλοιπα έσοδα του εργαστηρίου. Τέτοιοι δούλοι ζούσαν χωριστά από τον ιδιοκτήτη τους και νοίκιαζαν δικό τους σπίτι. Την χειρότερη τύχη μεταξύ των δούλων είχαν οι εργαζόμενοι σε ορυχεία και εξορύξεις. Οι «επιχειρηματίες» που αναλάμβαναν την εκμετάλλευση των ορυχείων για κάποιο χρονικό διάστημα για λογαριασμό της πόλης, έπρεπε να καταβάλλουν ένα σημαντικό αντίτιμο, αλλά η «βιομηχανία» αυτή προσέφερε αρκετά κέρδη.

Οι παραγωγικές σχέσεις ήταν συνεπώς αρκετά πολύπλοκες, τα συμφέρονται κι η αλληλεξάρτηση μεταξύ των διαφόρων επαγγελμάτων και των ομάδων που τα ασκούσαν αυξημένη, ενώ ποίκιλλε και το επίπεδο διαβίωσης που εξασφάλιζε στον καθένα η εργασία του. Το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού, όμως, ανήκε στην τάξη των θητών, συνεπώς ήταν αρκετά φτωχοί ∙ στην πλειονότητά τους ήταν αγρότες. Στα πλαίσια αυτά διατηρήθηκε και η σκοπιμότητα των λειτουργιών που ως πρακτική ίσχυε από την εποχή της παλαιάς αριστοκρατίας. Οι λειτουργίες ήταν ένα είδος δημοσίων παροχών την καταβολή των οποίων αναλάμβαναν οι πλουσιότεροι πολίτες της πόλης για την κάλυψη τόσο στρατιωτικών αναγκών (τακτικών και μη) όσο και εξόδων για την διοργάνωση θρησκευτικών εορτών σε επίπεδο πόλης ή δήμου καθώς και για τη διοργάνωση δραματικών αγώνων (χορηγία). Αυτές στην αρχή ήταν ιδιωτικές και εθελοντικές σε κάποιο βαθμό, σταδιακά όμως από τον 6ο αιώνα κι ύστερα έλαβαν τη μορφή θεσμού. Χρησίμευαν πρακτικά ως εκδήλωση γενναιοδωρίας προς τους φτωχούς και ως μέσο αναγνώρισης και ισχυροποίησης του κοινωνικού και πολιτικού κύρους των ίδιων των χορηγών ενώ λειτούργησαν και ιδεολογικά κατά της πρακτικής αναδιανομής της γης με την προβολή της ιδέας πως ο ιδιωτικός πλούτος είναι στην υπηρεσία της κοινότητας, συνεπώς δεν αντιβαίνει προς την αρχή της ισότητας. Μεριμνώντας για την εξασφάλιση της ισότητας μεταξύ των πολιτών ο Περικλής θεσμοθέτησε το 451πΧ την παροχή μισθού στους δικαστές της Ηλιαίας, ώστε να ασκούν απρόσκοπτα και οι φτωχοί πολίτες τα πολιτικά τους δικαιώματα.

Με την φθίση της αθηναϊκής ηγεμονίας στα τέλη του 5ου αιώνα, την μείωση των ανταλλαγών και το κλείσιμο των ορυχείων του Λαυρίου, τα έσοδα της πόλης μειώθηκαν δραστικά. Αυτές οι συνθήκες έφεραν στο προσκήνιο την αντίθεση πλουσίων και φτωχών, η οποία εκδηλώθηκε τόσο σε πολιτικό όσο και σε δικαστικό επίπεδο.

Σε επίπεδο πολιτικής επικρατούσε η αντίθεση μεταξύ εκείνων που επιθυμούσαν την αποκατάσταση της ηγεμονικής θέσης της Αθήνας κι εκείνων που πρότειναν μια ειρηνιστική πολιτική. Οι πρώτοι έβρισκαν υποστήριξη κυρίως στον αστικό πληθυσμό από τους εμπόρους, τους τεχνίτες και τους ναύκληρους, η εργασία των οποίων επωφελούταν από τις στρατιωτικές εκστρατείες, ενώ οι δεύτεροι έβρισκαν υποστήριξη στον αγροτικό πληθυσμό που επωφελούταν λιγότερο από τις στρατιωτικές εκστρατείες αλλά πληττόταν από τους πολέμους, και στους πλουσιότερους πολίτες που επωμίζονταν κυρίως τα έξοδα των στρατιωτικών επιχειρήσεων.

Στο δικαστικό επίπεδο άλλοτε φαίνεται πως οι πλούσιοι έκαναν χρήση της επιρροής τους για ευνοϊκή κρίση ή για αναβολή εκδίκασης κι άλλοτε φαίνεται πως το δικαστήριο μεροληπτούσε κατά των πλουσίων ή τουλάχιστον παρουσιαζόταν ευαίσθητο στην επίδειξη πλούτου και την αποφυγή κάλυψης των λειτουργιών εκ μέρους των πλουσίων. Εφόσον όμως δεν γινόταν λόγος για αναδιανομή της γης, οι πλούσιοι κάλυπταν τις δημόσιες δαπάνες, καταφεύγοντας όσο συχνότερα μπορούσαν στην πρακτική της αντιδόσεως.

Η ιστορία της αθηναϊκής δημοκρατίας έληξε λίγο αργότερα με την επιβολή της εξουσίας του Φιλίππου.

 

Βιβλιογραφία:

  • Claude Mosse, Πολιτική και κοινωνία στην αρχαία Ελλάδα, μτφ. Κ. Μπούρας, εκδ. Σαββάλας, Αθήνα 2003.
  • G.E.M. de Ste. Croix, Ο Ταξικός Αγώνας στον Αρχαίο Ελληνικό Κόσμο: από την Αρχαϊκή Εποχή ως την Αραβική Κατάκτηση, μτφ. Γ. Κρητικός, εκδ. Ράππα, Αθήνα 1998.
About these ads

Υποβολή απάντησης

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

WordPress.com Logo

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Log Out / Αλλαγή )

Twitter picture

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Log Out / Αλλαγή )

Facebook photo

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Log Out / Αλλαγή )

Google+ photo

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Log Out / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

%d bloggers like this: